ADEGAN KALIMAH BASA SUNDA
DINA ARTIKEL SISWA

Maolidda Auliya,  Yayat Sudaryat, Hernawan 
Departemen Pendidikan Bahasa Sunda, Fakultas Pendidikan Bahasa dan Sastra,
Universitas Pendidikan Indonesia
Pos-el: maoliddaa@upi.edu, yayat.sudaryat@upi.edu, hernawan@upi.edu  

Abstrak
Kasang tukang ieu panalungtikan nyaéta kurangna pamahaman siswa kana kalimah-kalimah basa Sunda, anu dianggap hésé dina milih éjahan, kandaga kecap, jeung adegan kalimahna. Ieu panalungtikan miboga tujuan pikeun ngadéskripsikeun wangun jeung adegan kalimah dina artikel karangan siswa di SMA kelas XII. Métode anu digunakeun dina ieu panalungtikan nyaéta déskriptif kalawan pamarekan kualitatif, ari téhnik anu dipaké dina ngumpulkeun data nyaéta téhnik tés jeung téhnik studi pustaka. Sumber data dina panalungtikan mangrupa artikel siswa kelas XII IPS 2 SMAN 12 Bandung. Hasil tina ieu panalungtikan kabagi jadi dua, kahiji, ayana déskripsi atawa gambaran umum ngeunaan wangun kalimah basa Sunda nu ngawengku kalimah salancar jeung kalimah rangkepan. Kadua, adegan kalimah basa Sunda nu kapanggih dina artikel siswa nu ngawengku kana fungsi jeung kategori. Ieu panalungtikan bisa dijadikeun bahan pangajaran guru pikeun ngawanohkeun tata basa Sunda kiwari, anu hususna ka siswa di SMAN 12 Bandung kelas XII IPS 2.

Kecap Galeuh: adegan kalimah; artikel

STRUKTUR KALIMAT BAHASA SUNDA
DALAM ARTIKEL SISWA

Abstrak
Latar belakang penelitian ini yaitu kurangnya pemahaman siswa terhadap kalimat-kalimat bahasa Sunda dalam memilih ejahan, kata, ataupun struktur kalimat yang sesuai. Penelitian ini mempunyai tujuan untuk mendeskripsikan bentuk dan struktur kalimat dalam artikel karangan siswa. Metode yang digunakan dalam penelitian ini yaitu deskriptif dengan pendekatan kualitatif, dengan teknik yang digunakan dalam mengumpulkan data yaitu teknik tes dan tehnik studi pustaka. Hasil dari penelitian ini yaitu yang pertama, adanya deskripsi tentang bentuk-bentuk kalimat yang terbagi menjadi kalimat tunggal dan kalimat majemuk. Kedua, struktur kalimat bahasa Sunda yang ditemukan pada artikel siswa SMA kelas XII terdiri dari fungsi dan kategori. Penelitian ini dapat dijadikan bahan pembelajaran guru untuk mengenalkan tata bahasa Sunda kepada siswa khususnya di SMAN 12 Bandung kelas XII IPS 2.

Kata Kunci: struktur kalimat; artikel

THE STRUCTURE OF SUNDANESE SENTENCES
IN THE STUDENTS ARTICLE

Abstract
The background of this research is the lack of students' understanding of Sundanese sentences, they are considered confused in selecting the spelling, words or appropriate sentence patterns. This research aims to describe the form and structure of sentences in articles written by students. The method used in this study is descriptive with a qualitative approach, with the techniques used in data collecting are test technique and record keeping technique. The result of this research are, first, there is a description of the sentence forms in the article. Second, the structure of Sundanese sentences found in student articels. The result of this research can be used as learning material for teachers to introduce Sundanese grammar to students especially 12th grade in twelve senior high school students IPS 2.

Keywords: sentences of structure; articles

Basa Sunda téh lahir bareng jeung lahirna masarakat Sunda katut budayana. Dina raraga ngébréhkeun basana, aya dua média nu ilahar digunakeun, nyaéta média lisan jeung tulisan. Média basa nu dipaké ku manusa salaku panyatur atawa panampa informasi salahsahijina kedal dina wangun kalimah. Kalimah digunakeun pikeun ngedalkeun gagasan, eusi pikiran, kahayang, rasa, ogé minangka alat komunikasi patalimarga. Ditilik tina fungsi jeung situasina, kalimah dibagi jadi sababaraha hal nyaéta kalimah wawaran, kalimah pananya, jeung kalimah paréntah. Ari disawang dina wangunna aya kalimah salancar, kalimah rangkepan jeung kalimah ringkesan.
Dina kalimah ilaharna dilarapkeun tanda baca, sabab peran kalimah téh hakékatna minangka kedaling basa nu lengkep tina hiji wacana. Ieu pamanggih luyu jeung pamadegan Sudaryat spk., (2013, kc. 183) yén kalimah téh kontruksi gramatik maksimal nu mangrupa bagian pangleutikna nu ngandung pikiran nu lengkep tina hiji wacana, jeung diwatesanan ku randegan panjang tur miboga lentong pamungkas turun atawa naék, sarta rélatif bisa madeg mandiri. Kitu deui nurutkeun Ramlan dina Kuswari jeung Hernawan (2014, kc. 83) kalimah nyaéta wangun katatabasaan (gramatik) nu diwatesan ku randegan (jeda) panjang jeung dibarengan ku ahiran naék atawa turun.
Kiwari, pakakas pikeun komunikasi réa ngawujud dina wangun wacana, di antarana waé artikel. Artikel minangka salahsahiji wujud basa tulis nu ébréh dina kalimah-kalimah baku. Sanajan teu kabéh kalimah dina artikel mangrupa kalimah baku, tapi sakapeung aya sababaraha kalimah nu teu baku. Artikel mangrupa karangan nu eusina gagasan atawa opini nu nulis nu bisa mangrupa gagasan murni atawa tina sumber-sumber nu bisa dipercaya bebeneranana saperti référénsi, buku-buku atawa informasi ti pabukon, jeung sawatara pamadegan anu patali jeung topik artikel (Djuroto, 2017, kc. 4). Sedengkeun nurutkeun Sudaryat, 2015, kc. 113) artikel nyaéta karya ilmiah wangun tulisan nu ngadadarkeun panalungtikan atawa hasil pamikiran.
Ku ayana kamekaran téhnologi, manusa teu saukur bisa manggihan artikel tina koran, tapi ogé tina média sosial. Dina média sosial nu kiwari populér, artikel sok aya dina timeline line atawa instagram. Tapi, nalika diperhatikeun mah teu réa média sosial atawa citak nu midangkeun artikel basa Sunda. Média nu masih ngagunakeun basa Sunda dina publikasina nyaéta majalah Manglé. Dina Manglé gé, teu unggal édisi nerbitkeun artikel. Ditilik tina adegan kalimah dumasar wandana, kalimah dina artikel ilaharna miboga randegan kalimah nu paranjang jeung sampurna. Di sagigireun ti éta, mangpaat séjén tina artikel nyaéta bisa ngawuwuhan informasi faktual pikeun masarakat. Ku kituna, pasualan nu karandapan téh nyaéta di mana jeung iraha masarakat bisa maca artikel basa Sunda. 
Patali jeung pangajaran basa Sunda, artikel kaasup kana materi kelas XII di SMA/SMK/MA/MAK. Éta hal luyu jeung Perda Nomer 14 Tahun 2014, ngeunaan usaha miara basa, sastra, jeung aksara daérah. Dumasar kana eusi pasal 3, sasaran makéna basa Sunda kudu dibiasakeun di lembaga pamaréntah, masarakat, jeung lembaga pangajan.
Ku ayana pangajaran basa Sunda di sakola-sakola, dipiharep bisa jadi bongbolongan sangkan siswa maham kana kalungguhan basa Sunda minangka basa daérahna nu salawasna kudu tuluy digunakeun. Éta hal bisa ngalatih siswa dina ngajembaran pangaweruh ngeunaan kandaga kecap, éjahan, jeung adegan basana dina nulis artikel. Saupama euweuh pangajaran basa Sunda, siswa moal parigel dina ngagunakeun basa nalika nyieun kalimah-kalimah basa Sunda. 
Pangajaran artikel basa Sunda gé jadi tarékah pikeun konsumsi masarakat maca artikel dina basa Sunda. Ku kituna, panalungtik milih élmu sintaksis minangka péso panalungtikan, lantaran sintaksis mangrupa élmu nu maluruh  hal-hal nu ngawengku wangun kalimah jeung adegan kalimahna.
Kalimah nu hadé nyaéta kalimah nu miboga struktur kalimah nu tangtu (Septianingtias, 2015, kc. 43).
Adegan kalimah mangrupa pola dina ngawangun kalimah, nu ngabogaan struktur jejer atawa subjek, caritaan atawa prédikat, udagan atawa objék, komplemén atawa panglengkep jeung katerangan, éta hal nurutkeun Ramlan (2005), Prawirasumantri(2000), Kridalaksana (2001), Alwi, dkk. (2010), jeung Sudaryat, dkk. (2007) dina (Nugraha, 2013, kc. 55).
Kridalaksana (1982) dina (Sudaryat, 2014, kc. 5) nétélakeun yén struktur nyaéta unsur nu sipatna ekstrinsik, abstrak jeung bebas tina eusi nu sipatna intuitif. Salian éta struktur téh mangrupa pola-pola nu miboga ma’na sarta pola nu boga aturan sintagmatis.
Nurutkeun Awalludin (2017, kc. 74) unsur kalimah minimalna diwangun ku jejer jeung caritaan. Sarta sacara sintaksis unsur kalimah dibédakeun dumasar kana fungsi, kategori, jeung peranna (Liusti, 2016, kc. 161).

METODE
Métode anu digunakeun dina ieu panalungtikan nyaéta ngagunakeun pamarekan kualitatif kalawan métode déskriptif, nu mangrupa métode pikeun maluruh jeung ngumpulkeun data sacara faktual, tuluy dianalisis jeung ditapsirkeun, éta hal luyu jeung nu ditétélakeun ku Bungin (2011, kc. 161).
Dumasar kana métode di luhur, disusun desain panalungtikan nu mangrupa guluyuran atawa tingkatan panalungtikan. Dina panalungtikan dimimitian ku ngaidétifikasi sarta ngarumuskeun masalah, ngumpulkeun data, maca data nu bakal ditalungtik, nganalisis data, studi pustaka, ngolah data, jeung dipungkas ku nyimpulkeun hasil panalungtikan.
Data nu digunakeun dina ieu panalungtikan nyaéta kalimah dina artikel siswa kelas XII IPS 2 SMAN 12 Bandung. Satuluyna téhnik anu digunakeun pikeun ngumpulkeun data dina ieu panalungtikan nyaéta téhnik tés jeung téhnik dokuméntasi.  
Téhnik tés digunakeun pikeun ngumpulkeun data mangrupa artikel karangan siswa. Artikel nu dijadikeun data téh topikna bébas, anu sakurang-kurangna disusun ku tilu paragraf.  Ari Téhnik dokumentasi dipaké pikeun néangan jeung ngumpulkeun data kalimah tina artikel.
Instrumén panalungtikan anu dipaké dina ieu panalungtikan nyaéta kartu data. Dina ieu panalungtikan, panalungtik miboga kalungguhan pikeun ngumpulkeun data, ngajén kualitas data, analisis data, nafsirkeun data, jeung nyieun kacindekan, éta hal luyu jeung pamadegan Sugiyono (2017, kc. 101).
Pikeun ngolah data dina ieu panalungtikan ngagunakeun téhnik analisis langsung. Dina téhnik nganalisis langsung aya léngkah-léngkah nu kudu dilaksanakeun, nyaéta (1) nitenan deui nu geus dikumpulkeun, (2) ngaruntuykeun data (alfabétis), (3) méré kode jeung nomer kana data panalungtikan, (4) nyieun papasingan data dumasar wangun kalimah, (5) nganalisis kalimah dumasar kana wangun jeung adegan kalimah nu kapanggih, (6)  ngadéskripsikeun data kalimah, (7) nyieun kacindekan tina hasil analisis kalimah. 

HASIL DAN PEMBAHASAN
Dumasar hasil panalungtikan anu dilaksanakeun ka SMAN 12 Bandung, aya dua perkara nu perlu dipedar patali jeung adegan kalimah dina artikel siswa, nyaéta (1) wangun kalimah basa Sunda dina artikel siswa, jeung (2) adegan kalimah basa Sunda dina artikel siswa.

Wangun Kalimah Basa Sunda dina Artikel Siswa
Oktafianikoling (2016, kc. 4) nétélakeun wangenan wangun kalimah teh nyaéta kalimah nu dibédakeun dumasar kana jumlah klausana, wangun sintaksisna, kalengkepan unsurna, jeung susunan subjek predikatna. 
Tina hasil ieu panalungtikan wangun kalimah dina artikel siswa nyoko kana kalimah salancar jeung kalimah rangkepan, nu totalna 164 wangun kalimah.
 
Kalimah Salancar
Kalimah salancar mangrupa kalimah nu diwangun ngan ku hiji klausa, luyu jeung pamadegan Putrayasa (2007) dina Noermanzah (2017, kc. 4) yén kalimah tunggal nyaéta kalimah nu ngawengku hiji klausa sarta diwangun ku unsur jejer jeung caritaan. Hartina kalimahna miboga randegan nu pondok, sabab ngan diwangun ku jejer jeung caritaan, boh dibarengan udagan, panglengkep atawa katerangan boh henteu. 
Nurutkeun kalengkepan unsur klausana, kalimah salancar bisa dibédakeun jadi dua, diantarana kalimah salancar basajan jeung kalimah salancar jembar. Tina hasil analisis aya 103 wangun kalimah salancar, anu satuluyna dipasing-pasing deui.
 
Kalimah Salancar Basajan
Kalimah salancar basajan mangrupa kalimah nu diwangun ku hiji klausa bebas, nu unsur-unsurna diwangun ku hiji jejer jeung hiji caritaan, boh dibarengan ku udagan atawa panglengkep boh henteu. Tina hasil analisis data kapanggih 7 kalimah nu mangrupa kalimah basajan. Contona ébréh saperti ieu di handap.

Artikel basa Sunda pentingna pendidikan.

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar basajan, sabab diwangun ku unsur wajib nu mangrupa jejer jeung caritaan, jejerna nyaéta artikel basa Sunda, ari caritaanna nyaéta pentingna pendidikan.

Kalimah Salancar Jembar
Kalimah salancar jembar nyoko kana kalimah salancar anu diwangun ku unsur-unsur fungsional wajib jejer, caritaan, udagan atawa panglengkep jeung unsur fungsional wenang anu mangrupa katerangan atawa modalitas. Ku lantaran kitu, adegana bisa mangrupa pola salah sahiji kalimah basajan anu dilegaan maké adverbial (katerangan).
Tina hasil analisis aya 96  kalimah salancar jembar. Contona ébréh saperti ieu di handap.

Ku cara olahraga urang bisa nguatkeun otot jeung tulang-tulang.

Dina kalimah di luhur kaasup kana kalimah salancar jembar sabab diwangun ku jejer urang, caritaan bisa nguatkeun, udagan otot jeung tulang-tulang, jeung katerangan ku cara olahraga.

Kalimah Rangkepan
Kalimah rangkepan mangrupa kalimah nu diwangun ku dua klausa atawa leuwih, atawa sok disebut ogé kalimah nu diwangun ku dua atawa leuwih kalimah salancar (Djafar, 2017, kc. 223). Dina kalimah rangkepan klausa-klausa nu ngawangun téh aya patalina, boh sacara gramatik boh semantik. Patali antarklausa dina kalimah rangkepan kabagi jadi dua rupa.
Kahiji koordinasi ( kalimah ngantét) mangrupa ébréhan tina klausa-klausa nu aya hubunganana atawa sadarajat. Kadua, subordinasi ( kalimah sumélér) nu ngébréhkeun yén klausa-klausa kalimah rangkepan téh henteu sadarajat, tapi bisa dipatukeurkeun antarklausana. Tina hasil analisis aya 61 wangun kalimah rangkepan, anu satuluyna dipasing-pasing deui.

Kalimah Ngantét
Kalimah ngantét biasana diwangun ku dua atawa leuwih klausa bébas, nu kalungguhanna satata, boh dibarengan ku kecap panyambung boh henteu. Hartina éta klausa dina hiji kalimah téh miboga peran nu sarua. Tina hasil analisis data, kapanggih 47 data kalimah ngantét nu ngawengku 43 data ngantét dwiklausa jeung 4 data ngantét triklausa.

Kalimah Ngantét Dwiklausa
Kalimah ngantét dwiklausa mangrupa kalimah anu diwangun ku dua klausa, nu dijerona diwangun ku klausa inti 1 + klausa inti 2. Dumasar kana hasil analisis data, kapanggih aya 43 kalimah ngantét dwiklausa. Ieu di handap contona.

Harita Ika telat, tuluy dicarékan.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku dua klausa inti nyaéta klausa (1) harita Ika telat, jeung klausa (2) tuluy dicarékan. Éta dua klausa dikantétkeun ku kecap tuluy. Sarta dua klausa éta hubunganna téh satata atawa sadarajat. Henteu bisa dirobah atawa dipatukeurkeun tempatna.

Kalimah Ngantét Triklausa
Kalimah ngantét triklausa mangrupa kalimah anu diwangun ku tilu klausa, nu dijerona diwangun ku klausa inti 1 + klausa inti 2 + klausa inti 3. Dumasar kana hasil analisis data, kapanggih aya 4 kalimah ngantét triklausa. Ieu di handap conto kalimah ngantét triklausa.

Adina mah tegep, tapi lanceukna goreng patut, ceuk batur pada ngomongkeun.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku tilu klausa inti nyaéta klausa (1) adina mah tegep, klausa (2) tapi lanceukna goreng patut, klausa (3) ceuk batur pada ngomongkeun. Sarta dikantétkeun ku kecap tapi. Henteu bisa dirobah atawa dipatukeurkeun tempatna, lantaran antarklausana satata atawa sadarajat.

Kalimah Sumélér
Dina kalimah sumélér mah klausa-klausana henteu satata atawa henteu sadarajat. Tapi tempat klausa katut kecap panyambungna dina kalimah sumélér mah umumna bisa dipatukeurkeun. Sarta kecap sulur dina hiji klausa tina kalimah sumélér bisa miheulaan kecap barang nu aya dina klausa séjénna.
Tina hasil analisis data, kapanggih 14 data kalimah sumélér anu ngawengku 9 data sumélér dwiklausa, 3 sumélér triklausa, 1 sumélér caturklausa, jeung  1 sumélér pancaklausa. Éta data kalimah sumélér téh di pedar dumasar kana klausa anu ngawangunna.

Kalimah Sumélér Dwiklausa
Kalimah sumélér dwiklausa mangrupa kalimah anu diwangun ku dua klausa. Kalimah anu dijerona diwangun ku klausa inti 1 + klausa sélér 2. Dumasar kana hasil analisis data, kapanggih aya 9 kalimah sumélér dwiklausa. Ieu di handap conto kalimah sumélér dwiklausa.

Waktu wasit ninggalkeun lapangan, pamaén mah masih kénéh gelut.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku dua klausa nyaéta klausa (1) waktu wasit ninggalkeun lapangan, jeung klausa (2) pamaén mah masih kénéh gelut, tuluy dikantétkeun ku kecap panyambung waktu. Tempat klausa katut kecap pangantét dina éta kalimah bisa dipatukeurkeun.

Kalimah Sumélér Triklausa
Kalimah sumélér triklausa mangrupa kalimah anu diwangun ku tilu klausa. Kalimah anu dijerona diwangun ku klausa inti 1 + klausa inti 2 + klausa sélér 3. Dumasar kana hasil analisis data, kapanggih aya 3 kalimah sumélér triklausa. Ieu di handap data kalimah sumélér triklausa téh.

Ma’lum budak ngora, lamun teu dicumponan, kabisana ceurik

Dina kalimah di luhur, diwangun ku tilu klausa nyaéta klausa (1) ma’lum budak ngora, klausa (2) lamun teu dicumponan, jeung klausa (3) kabisana ceurik, anu dikantétkeun ku kecap panyambung lamun. Tempat klausa katut kecap pangantét dina éta kalimah bisa dipatukeurkeun.

Kalimah Sumélér Caturklausa
Kalimah sumélér caturklausa mangrupa kalimah anu diwangun ku opat klausa. Kalimah anu dijerona diwangun ku klausa inti 1 + klausa inti 2 + klausa inti 3 + klausa sélér 4. Dumasar kana hasil analisis data, kapanggih aya 1 kalimah sumélér caturklausa. Ieu di handap data kalimah sumélér caturklausa.

Poé éta masarakat ngahaja pindah, saméméh waktuna dijieun pabrik, lantaran inget polusi di sabudeureunana, geus moal bener.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku opat klausa nyaéta klausa (1) poé éta masarakat ngahaja pindah, klausa (2) saméméh waktuna dijieun pabrik, klausa (3) lantaran inget polusi di sabudeureunana, jeung klausa (4) geus moal bener, anu dikantétkeun ku kecap panyambung saméméh jeung lantaran. Tempat klausa katut kecap pangantét dina éta kalimah bisa dipatukeurkeun.

Kalimah Sumélér Pancaklausa
Kalimah sumélér pancaklausa mangrupa kalimah nu diwangun ku lima klausa. Kalimah anu dijerona diwangun ku klausa inti 1 + klausa inti 2 + klausa inti 3 + klausa inti 4 + klausa sélér 5. Dumasar kana hasil analisis data, kapanggih aya 1 kalimah sumélér pancaklausa. Ieu di handap data kalimah sumélér pancaklausa téh.

Teu lila lumpat panyerang téh ngudag, bari ngagorowok, ménta dibantuan, ka babaturanana, nu sarua keur lumpat miheulaan

Dina kalimah di luhur, diwangun ku lima klausa nyaéta klausa (1) teu lila lumpat panyerang téh ngudag, klausa (2) bari ngagorowok, klausa (3) ménta dibantuan, klausa (4) ka babaturanana, jeung klausa (5) nu sarua keur lumpat miheulaan, nu dikantétkeun ku kecap panyambung bari. Tempat klausa katut kecap pangantét dina éta kalimah bisa dipatukeurkeun.

Adegan Kalimah Basa Sunda dina Artikel Siswa
Adegan téh minangka pola atawa struktur nu ngawangun dina kalimah. Struktur bahasa dina basa Sunda mangrupa kontruksi, nu ngawengku unsur-unsur. Ari unsur-unsur téh diwangun ku fungsi, kategori, peran jeung pola nu tangtu. Dina hasil nu di pedar, ieu adegan minangka fungsi unsur fungsional jeung pola-pola nu ngawengku.

Pola Kalimah Salancar
Struktur kalimah salancar téh umumna miboga pola, KSB  J + C ± U/Pa, ari kalimah salancar jembar mah nambahan fungsi unsur fungsional katerangan (K), saperti kieu, KSB  J + C ± U/Pa + K. Tina hasil analisis téh pola kalimah salancar dibagi dua, (1) pola kalimah salancar basajan, jeung (2) pola kalimah salancar jembar, nu satuluyna dipasing-pasing deui dumasar kana fungsi unsur fungsional nu ngawangunna.

Pola Kalimah Salancar Basajan
Pola I nyaéta J + C, ieu pola mangrupa kalimah salancar basajan nu diwangun ku jejer jeung caritaan. Tina hasil analisis data, kalimah salancar basajan anu miboga pola 1 ngan aya 3 kalimah. Kalimah anu kaasup kana pola 1 kalimah salancar basajan ébréh dina conto ieu di handap.

Artikel basa Sunda pentingna pendidikan.

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar basajan pola 1, sabab diwangun ku unsur wajib nu mangrupa jejer jeung caritaan, jejer (J) diwangun ku frasa barang (FB) artikel basa Sunda, ari caritaan (C) aya dina frasa barang (FB) pentingna pendidikan.
Pola kadua nyaéta pola I.a: J + C + U. Ieu pola mangrupa kalimah salancar basajan nu diwangun ku jejer, caritaan, jeung udagan. Tina hasil analisis data, kalimah salancar basajan anu miboga pola 1.a ngan aya 3 kalimah. Kalimah anu kaasup kana pola 1.a kalimah salancar basajan téh ébréh dina data ieu di handap.

Aya panyakit nu disebabkeun jalma jorok

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar basajan pola 1.a, sabab diwangun ku unsur wajib nu mangrupa jejer, caritaan jeung udagan. Jejer (J) diwangun ku frasa barang (FB) nyaéta aya panyakit, ari caritaan (C) diwangun ku frasa pangantét (FPang) nyaéta nu disebabkeun, pamungkas udagan (U) diwangun ku frasa barang (FB) jalma jorok.
Pola katilu nyaéta pola I.b: J + C + Pa, Ieu pola mangrupa kalimah salancar basajan nu diwangun ku jejer, caritaan, jeung panglengkep. Tina hasil analisis data, kalimah salancar basajan anu miboga pola 1.b ngan aya sakalimah, contona saperti ieu di handap.

Kahir téh jadi guru silat

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar basajan pola 1.b, sabab diwangun ku unsur wajib jejer, caritaan jeung palengkep. Jejer (J) diwangun ku frasa barang (FB) Kahir téh, caritaan (C) diwangun ku kecap sipat (KS) nyaéta jadi, ari panglengkep (Pa) diwangun ku frasa barang (FB) guru silat.

Pola Kalimah Salancar Jembar
Kahiji dina kalimah salancar jembar aya Pola II: J + C + K. Ieu pola mangrupa kalimah salancar jembar nu diwangun ku jejer, caritaan jeung katerangan. Tina hasil analisis data, kalimah salancar jembar anu miboga pola 2 aya 45 kalimah. Unsur katerangan jadi ciri yén ieu téh kalimah salancar jembar. Kalimah anu kaasup kana pola 2 kalimah salancar jembar téh ébréh dina conto ieu di handap.

Ieu parobahan téh diayakeun pikeun kamanan.

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar jembar pola 2, sabab diwangun ku unsur wajib nu mangrupa jejer jeung caritaan, ditambah ku unsur wenang katerangan. Jejerna (J) diwangun ku frasa barang (FB) ieu parobahan teh, caritaan (C) diwangun ku kecap pagawéan (KP) diayakeun, ari katerangan (K) diwangun ku frasa barang (FB) pikeun kaamanan.
Kadua Pola II.a: J + C + U + K, ieu pola mangrupa kalimah salancar jembar nu diwangun ku jejer, caritaan, udagan jeung katerangan. Tina hasil analisis data, kalimah salancar jembar anu miboga pola 2.a aya 26 kalimah. Kalimah anu kaasup kana pola 2.a kalimah salancar jembar téh ébréh dina conto ieu di handap.

Ku cara olahraga urang bisa nguatkeun otot jeung tulang-tulang.

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar jembar pola 2.a, sabab diwangun ku unsur wajib nu mangrupa jejer, caritaan, jeung udagan ditambah ku unsur wenang katerangan. Jejerna (J) diwangun ku kecap barang (KB) nyaéta urang, caritaan (C) nu diwangun ku kecap sipat (KS) bisa nguatkeun, udagan (U) di wangun ku frasa barang (FB) otot jeung tulang-tulang, ari katerangan (K) diwangun ku frasa pangantét (FPang) ku cara olahraga. Sarta dikantétkeun ku kecap ku cara.
Katilu Pola II.b: J + C + Pa + K, ieu pola mangrupa kalimah salancar jembar nu diwangun ku jejer, caritaan, panglengkep jeung katerangan. Tina hasil analisis data, kalimah salancar jembar anu miboga pola 2.b aya 25 kalimah. Kalimah anu kaasup kana pola 2.b kalimah salancar jembar téh ébréh dina conto ieu di handap.
Antukna loba jalma nu langka kénéh boga pabrik di padesaan.

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah salancar jembar pola 2.b, sabab diwangun ku unsur wajib nu mangrupa  jejer, caritaan, jeung panglengkep ditambah ku unsur wenang katerangan. Jejerna (J) diwangun ku frasa barang (FB) antukna loba jalma, caritaan (C) nu diwangun ku frasa pagawéan (FP) langka boga, panglengkep (Pa) nu diwangun ku kecap barang (KB) pabrik, jeung katerangan (K) nu diwangun ku kecap pangantét (KPang)  di padésaan.

Pola Kalimah Rangkepan
Struktur kalimah rangkepan téh umumna miboga pola, Kng  Klai 1 + Klai 2, dimana kalimah rangkepan dina klausa inti 1 atawa 2 ngandung unsur wajib jejer, caritaan, boh aya boh henteu panglengkep atawa udagan, ditambah ku unsur katerangan. 
Ari kalimah sumélér mah diwangun ku klausa inti atawa sélér. Bisa dina klausa 1 mangrupa sélér, klausa 2 mangrupa inti atawa sabalikna. Sarta tempat klausa katut kecap panyambungna dina kalimah sumélér mah umumna bisa dipatukeurkeun. Kieu adegan kalimahna téh, Ksum  Klai 1 + Klasél 2.

Kalimah Ngantét
Kahiji aya Pola III: Kng Dwkl  Kli 1 + Kli 2.Tina sakabéh kalimah dina artikel siswa kapanggih aya 43 kalimah ngantét anu nyoko kana kalimah rangkepan, anu diwangun ku dua klausa bébas anu kalungguhanna satata tur bisa disambungkeun atawa henteu ku kecap konjungsi atawa panyambung. Contona ébréh saperti ieu di handap.

Hasan beuki dipercaya kana élmu silat, beuki sieun nguciwakeun.

Dina kalimah di luhur diwangun ku dua klausa bebas, nu kalungguhanna satata tur bisa disambungkeun atawa henteu ku kecap konjungsi atawa panyambung. Kalimah di luhur miboga klausa inti (1) Hasan beuki dipercaya kana élmu silat, klausa inti (2) beuki sieun nguciwakeun. Sangkan leuwih jéntré adegan kalimah ébréh dina bagan  ieu di handap.

          Kng

                                        Klausa inti 1      +           Klausa inti 2

              J      Kpy        C                   K              Kpy     C           Pa
            KB   KPan      KS              FPang         KPan   KS         KS

Hasan beuki dipercaya kana élmu silat,  beuki sieun nguciwakeun

Bagan 1 Kalimah Ngantét Dwiklausa

Kadua aya Pola III.a: Kng Trkl  Kli 1 + Kli 2 + Kli 3. Tina sakabéh kalimah dina artikel siswa kapanggih aya 4 kalimah ngantét anu nyoko kana kalimah rangkepan, anu diwangun ku tilu klausa bébas anu kalungguhanna satata tur bisa disambungkeun atawa henteu ku kecap konjungsi atawa panyambung. Contona ébréh saperti ieu di handap.

Adina mah tegep, tapi lanceukna goreng patut, ceuk batur pada ngomongkeun.

Dina kalimah di luhur kagolong kana kalimah ngantét triklausa pola 3.a, sabab diwangun ku tilu klausa bebas, nu mangrupa klausa-klausa inti, kalungguhanna satata tur bisa disambungkeun atawa henteu ku kecap konjungsi. Kalimah di luhur miboga klausa inti (1) adina mah tegep, klausa inti (2) tapi lanceuna goreng patut, klausa inti (3) ceuk batur pada ngomongkeun. Sarta dikantétkeun ku kecap tapi jeung ceuk. Adegan kalimah ébréh dina bagan 2.

Kng

        klausa inti 1     +   klausa inti 2           +           klausa inti 3

         J           C     Kpy        J                 C          Kpy     J                   C       
        FB        KS                KB              FS                   KB                FP

Adina mah tegep, tapi lanceukna goreng patut, ceuk batur pada ngomongkeun.

Bagan 2 Kalimah Ngantét Triklausa

Satuluyna aya Pola IV: Ksum Dwkl  Klai 1 + Klasel 2. Tina sakabéh kalimah dina artikel siswa kapanggih aya 9 kalimah rangkepan sumélér dwiklausa, anu diwangun ku dua klausa sélér, anu kalungguhanna henteu satata tur disambungkeun ku kecap konjungsi atawa panyambung. Tapi antarklausa dina éta kalimah bisa dipatukeurkeun. Contona saperti ieu di handap.

Waktu wasit ninggalkeun lapangan, pamaén mah masih kénéh gelut.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku dua klausa nyaéta klausa lulugu jeung klausa kauger. Klausa kaugerna nyaéta waktu wasit ninggalkeun lapangan, fungsina pikeun katerangan tina klausa lulugu pamaén mah masih kénéh gelut. Titénan bagan 3.

Ksum
Klausa lulugu
                            K                                   J                        C
                 Klausa kauger
 Pany      J            C               U
              KB        KP            KB               FB                     FP

Waktu wasit ninggalkeun lapangan, pamaén mah masih kénéh gelut.

Bagan 3 Kalimah Sumélér Dwiklausa

Dina kalimah sumélér kadua aya Pola IV.a: Ksum Trkl  Klai 1 + Klai 2 + Klasel 3. Tina sakabéh kalimah dina artikel siswa kapanggih aya 3 kalimah sumélér anu nyoko kana kalimah rangkepan, anu diwangun ku tilu klausa bébas sarta antarklausa anu ngawangunna bisa di patukeurkeun. Conto saperti ieu di handap.

Ma’lum budak ngora, lamun teu olahraga ayeuna, awak laleuleus.
Dina kalimah di luhur, diwangun ku tilu klausa nyaéta klausa lulugu jeung klausa kauger. Kalimah di luhur miboga struktur, Ksum  Klai + Klasel 2 + Klai 3. Klausa kaugerna nyaéta lamun teu olahraga ayeuna, fungsina pikeun katerangan tina klausa lulugu ma’lum budak ngora jeung awak laleuleus. Sangkan leuwih jéntré, adegan kaimah ébréh dina bagan 4.

Ksum
Klausa lulugu
     C               J                             K                           J         C
    KS            FB                                                        KB      KS

                                               Klausa kauger
                                      Pany        C              K
                                                    FB           KPan

Ma’lum budak ngora, lamun teu olahraga ayeuna, awak laleuleus.

Bagan 4 Kalimah Sumélér Triklausa

Katilu dina kalimah sumélér aya Pola IV.b: Ksum Ctrkl  Klai 1 + Klai 2 + Klai 3 + Klasel 4. Dumasar kana fungsi unsur dina klausa inti aya rupa-rupa klausa sélér nyaéta klausa sélér anu nyicingan fungsi katerangan, jejer, udagan, panglengkep jeung Atribut.
Tina sakabéh kalimah dina artikel siswa ngan kapanggih sakalimah sumélér caturklausa anu nyoko kana kalimah rangkepan, anu diwangun ku opat klausa bébas sarta antarklausa anu ngawangunna bisa di patukeurkeun, boh disambungkeun boh henteu ku kecap konjungsi atawa panyambung. Kalimah sumélér caturklausa contona saperti ieu di handap.

Poé éta masarakat ngahaja pindah, saméméh waktuna dijieun pabrik, lantaran inget polusi di sabudeureunana, geus moal bener.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku opat klausa nyaéta klausa lulugu jeung klausa kauger. Boh klausa sélér nu dua atawa tilu boh klausa inti nu dua atawa tilu. Kalimah di luhur miboga struktur, Ksum  Klai 1 + Klasel 2 + Klasel 3 + Klai 4. Klausa kaugerna nyaéta saméméh waktuna dijieun pabrik jeung lantaran inget polusi di sabudeureunana, fungsina pikeun katerangan tina klausa lulugu poé éta ngahaja masarakat pindah jeung geus moal bener. Sangkan leuwih jéntré, titenan bagan ieu di handap 5.

Ksum
Klausa lulugu
 K     C       J       Pa                  K                                 K                          K 
FB  KS    KB     FP                                                                                  FS
                                      Klausa kauger                Klausa kauger 
                                 Kpy      K        C     J     Kpy     C    Pa        K
                                             KB     KP   KB             KS  KB    KPang

Poé ngahaja masarakat pindah, saméméh waktuna dijieun pabrik, lantaran inget polusi di sabudeureun, geus moal balég.
éta 

Bagan 5 Kalimah Sumélér Caturklausa

Kaopat dina kalimah sumélér aya Pola IV.c: Ksum Pnckl  Klai 1 + Klai 2 + Klai 3 + Klasel 4 + Klasel5. Dumasar kana fungsi unsur dina klausa inti aya rupa-rupa klausa sélér nyaéta klausa sélér anu nyicingan fungsi katerangan, jejer, udagan, panglengkep jeung Atribut. 
Tina sakabéh kalimah dina artikel siswa ngan kapanggih sakalimah sumélér pancaklausa anu nyoko kana kalimah rangkepan, anu diwangun ku lima klausa bébas sarta antarklausa anu ngawangunna bisa di patukeurkeun. Boh disambungkeun boh henteu ku kecap konjungsi atawa panyambung. Kalimah sumélér pancaklausa ébréh saperti ieu di handap.

Teu lila lumpat panyerang téh ngudag, bari ngagorowok, ménta dibantuan, ka babaturanana, nu sarua keur lumpat miheulaan.

Dina kalimah di luhur, diwangun ku lima klausa nyaéta klausa lulugu jeung klausa kauger. Klausa kaugerna nyaéta bari ngagorowok jeung ka babaturanna nu sarua keur lumpat miheulaan, fungsina pikeun katerangan tina klausa lulugu teu lila lumpat panyerang téh ngudag jeung ménta dibantuan. Sangkan leuwih jéntré, adegan kalimah ébréh dina bagan 6.

Kalsum
Klausa lulugu

K       C           J          C            K                C                     U
KS    KP       KB       KP                             FP
                                        Klausa kauger             Inti               Atribut   
                                          Pany     C                                    Klausa kauger
                                                      KP
                                                                             U     Pany   C             K
                                                                            KPang        FP            KP

Teu lumpat panyerang ngudag, bari ngagorowok, ménta, ka nu sarua keur lumpat miheulaan
lila               téh                                                  dibantuan babaturanna 

Bagan 6 Kalimah Sumélér Pancaklausa

SIMPULAN

Dumasar panalungtikan anu geus dilaksanakeun aya hal nu bisa dicindekkeun ngeunaan adegan kalimah dina artikel siswa kelas XII IPS 2 SMAN 12 Bandung taun ajar 2018/2019. 
Kahiji, wangun kalimah dina artikel siswa nyoko kana kalimah salancar jeung kalimah rangkepan. Hasil ieu panalungtikan téh kapanggih aya 164 data wangun kalimah. Tina sakabéh data kalimah nu aya, kapaluruh aya dua wangun kalimah, nyaéta (1) kalimah salancar, anu ngawengku 7 kalimah salancar basajan jeung 96 kalimah salancar jembar (2) kalimah rangkepan, anu ngawengku 47 kalimah ngantét jeung 14 kalimah sumélér. Dina kalimah ngantét kabagi jadi dua nyaéta kalimah ngantét dwiklausa (43 kalimah) jeung kalimah ngantét triklausa (4 kalimah). Kitu deui dina kalimah sumélér nu kabagi jadi opat nyaéta kalimah sumélér dwiklausa (9 kalimah), triklausa (3 kalimah), caturklausa jeung pancaklausa (1 kalimah).
Lolobana kalimah nu dipaké ku siswa nyaéta kalimah salancar jembar jeung kalimah ngantét. Ari nu pangsaeutikna aya dina kalimah salancar basajan jeung kalimah sumélér.
Kadua, analisis struktur kalimah dina artikel nyoko kana pola unsur-unsur kalimah nurutkeun fungsina. Kalimah salancar basajan nyoko kana tilu pola, nyaéta (1) pola I: J + C kapanggih aya 3 data kalimah salancar basajan, (2) pola I.a: J + C + U kapanggih aya 3 data kalimah salancar basajan, jeung (3) pola I.b: J + C + Pa kapanggih aya sakalimah salancar basajan. Ari kalimah salancar jembar nyoko kana tilu pola, nyaéta (1) pola II: J + C + K kapanggih aya 45 data kalimah salancar jembar, (2) pola II.a: J + C + U + K kapanggih aya 26 data kalimah salancar jembar, (3) pola II.b: J + C + Pa + K kapanggih aya 25 data kalimah salancar jembar.
Adegan kalimah satuluyna nyaéta kalimah rangkepan ngantét nu nyoko kana dua pola, nyaéta (1) pola III: Kng Dwkl  Klai 1 + Klai 2 (kalimah ngantét dwiklausa nu diwangun ku klausa inti 1 jeung klausa inti 2), (2) pola III.a: Kng Trkl  Klai 1 + Klai 2 + Klai 3 (kalimah ngantét triklausa nu diwangun ku klausa inti 1, klausa inti 2 jeung klausa inti 3). Ari kalimah rangkepan sumélér nyoko kana opat pola, nyaéta (1) pola IV: Ksum Dwkl  Klai 1 + Klasel 2 (kalimah sumélér dwiklausa nu diwangun ku klausa inti 1 jeung kalusa sélér 2), (2) pola IV.a: Ksum Trkl  Klai 1 + Klai 2 + Klasel 3 (kalimah sumélér triklausa nu diwangun ku klausa inti 1, klausa inti 2 jeung klausa sélér 3), (3) pola IV.b: Ksum Ctrkl  Klai 1 + Klai 2 + Klai 3 + Klasél 4 (kalimah sumélér caturklausa nu diwangun ku klausa inti 1, klausa inti 2, klausa inti 3, jeung klausa sélér 4), (4) pola IV.c Ksum Pnckl  Klai 1 + Klai 2 + Klai 3 + Klai 4 + Klasél 5 (kalimah sumélér caturklausa nu diwangun ku klausa inti 1, klausa inti 2, klausa inti 3, klausa inti 4, jeung klausa sélér 5).
Artikel nu dijieun ku siswa téh geus bener, tapi masih kénéh aya kecap atawa frasa nu leungit, sarta henteu dipakéna tanda baca dina kalimah, nu nyebabkeun panalungtik hésé dina nangtukeun wangun jeung adegan kalimahna.
	
TAWIS NUHUN
Panulis ngahaturkeun séwu nuhun ka Allah Swt, pun Bapa, sareng pun Biang, sarta sadaya pihak anu parantos ngarojong dina ngaréngsékeun ieu panalungtikan. Mugia ieu panalungtikan mangpaat pikeun nu maca.

PUSTAKA RUJUKAN
Awalludin. (2017). Pengembangan Buku Teks Sintaksis Bahasa Indonesia. Yogyakarta: CV Budi Utama.
Bungin, B. (2011). Metodologi Penelitian Kualitatif. Jakarta: PT RAJAGRAFINDO PERSADA.
Djafar, H. (2017). Penggunaan Kalimat Majemuk dalam Karya Tulis. Al-Kalam, IX(2), 219–228.
Djuroto, T. (2017). Menulis Artikel dan Karya Ilmiah. Bandung: Rosda Karya.
Kuswari, U. jeung Hernawan. (2014). Sintaksis Basa Sunda. Bandung: Jurusan Pendidikan Basa Daerah FPBS UPI.
Liusti, S. A. (2016). Analisis Kalimat Berdasarkan Pola Kalimat Dasar dan Kalkulus Predikat. Adabiyyāt: Jurnal Bahasa Dan Sastra, 15(2), 157–175. https://doi.org/10.14421/AJBS.2016.15203
Noermanzah. (2017). Struktur Kalimat Tunggal Bahasa Sindang di Kota Lubuklinggau dan Pengaruhnya dalam Pembelajaran Bahasa Indonesia. Pendidikan Bahasa Dan Sastra Indonesia, 1(1), 5–9.
Nugraha, H. S. (2013). Peribahasa Sunda (Kajian Struktur, Semantik, dan Psikolinguistik). Lokabasa, 4(1), 53–66.
Oktafianikoling, D. R. (2016). Konstruksi Kalimat Pasif dalam Bahasa Muna. Bastra (Bahasa Dan Sastra), 1(2), 1–24.
Septianingtias, V. (2015). Pola Kalimat pada Kumpulan Dongeng Gadis Korek Api karya H . C . Andersen (Suatu Kajian Sintaksis). Pesona, 1(1), 42–49.
Sudaryat, Y., Prawirasumantri, A., jeung Yudibrata, K. (2013). Tata Basa Sunda Kiwari. Bandung: Yrama Widya.
Sudaryat, Y. (2014). Struktur Basa Sunda. Bandung: Sekolah Pascasarjana UPI Bandung.
Sudaryat, Y. (2015). Editing Naskah Basa Sunda. Bandung: Departemen Pendidikan Bahasa Daerah UPI.
Sugiyono. (2017). Metode Penelitian Kualitatif. Bandung: ALFABETA.